Μια μαρξιστική ερμηνεία της κρίσης

Συνέντευξη του Ντέιβιντ Χάρβεϊ στο περιοδικό International Socialist Review.

Ο διακεκριμένος μαρξιστής ανθρωπολόγος, γεωγράφος και οικονομολόγος αναφέρεται στις κεντρικές ιδέες του τελευταίου βιβλίου του “The Enigma of Capital” (Το Αίνιγμα του Κεφαλαίου), επιχειρεί μια μαρξιστική ανάλυση της κρίσης και θίγει στρατηγικής σημασίας ζητήματα του διεθνούς εργατικού κινήματος.

Μετάφραση της Αριάδνης Αλαβάνου.

Αναδημοσιεύει από το Αριστερό Βήμα η Jaquou Utopie

* Στο “Αίνιγμα του Κεφαλαίου” επιτίθεστε στους οικονομολόγους του κατεστημένου γιατί απέτυχαν να προβλέψουν την κρίση. Μπορείτε να μας πείτε γιατί οι αστοί οικονομολόγοι δεν είδαν την επερχόμενη κρίση, την οποία προέβλεπαν πολλοί μαρξιστές; Πόσο υπερέχει ο μαρξισμός έναντι της αστικής οικονομικής επιστήμης, απ΄ αυτή την άποψη;

–Θεωρώ ότι κεντρική θέση στο μαρξισμό κατέχει η ιδέα της αντίφασης, ότι το καπιταλιστικό σύστημα θεωρείται πως εμπεριέχει μια σειρά θεμελιωδών αντιφάσεων που συγκρούονται και συνεπώς παράγουν μια κοινωνία που διατρέχεται διαρκώς από διαφόρων ειδών εντάσεις. Για παράδειγμα, η ένταση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία είναι μια εμφανής κατάσταση στην οποία κάθε μαρξιστής θα όφειλε να στρέψει την προσοχή του – στο χαρακτήρα δηλαδή του ταξικού αγώνα. Υπάρχουν, όμως, και άλλες εντάσεις, ανάμεσα στην παραγωγή και στην κατανάλωση , στην αξία χρήσης και στην ανταλλακτική αξία. Όλες αυτές οι εντάσεις υπάρχουν. Τι είναι ένα σπίτι; Είναι μια αξία χρήσης, εκεί που οι άνθρωποι κατοικούν, ή είναι μια ανταλλακτική αξία; Εκείνο που διαπιστώσαμε στην πρόσφατη κρίση είναι ο τρόπος με τον οποίο αυτή η ένταση ανάμεσα στην αξία χρήσης και στην ανταλλακτική αξία μιας κατοικίας ξεσπάει με τη μορφή μιας μακρο-κρίσης. Συνεπώς, από μαρξιστικής σκοπιάς, πάντα υπάρχουν εντάσεις. Έτσι το μόνο ενδιαφέρον ερώτημα, από τη σκοπιά του μαρξισμού, είναι το πότε ξεσπούν αυτές οι εντάσεις και λαμβάνουν τη μορφή μιας μεγάλης κρίσης αστάθειας και, άρα, πρέπει να ξεπεραστούν με την εμφάνιση ενός διαφορετικού σχηματισμού καπιταλιστικών δυνάμεων, στην περίπτωση που κρίση λύνεται μέσα στον καπιταλισμό.
Υπάρχει ένα ανέκδοτο για τους μαρξιστές, λέγεται ότι προέβλεψαν σωστά τις τελευταίες δώδεκα από τις τελευταίες τρεις κρίσεις. Συνεπώς, πρέπει να είναι κανείς προσεκτικός όταν λέει πως μια αντίφαση πρόκειται να πάρει εκρηκτικές διαστάσεις κρίσης ή ότι αυτή η κρίση πρόκειται να είναι η τελειωτική. Η μαρξιστική θεωρία, όμως, μάς λέει ότι δεν υπάρχει σταθερό καπιταλιστικό σύστημα. Έτσι, επί παραδείγματι, όταν οικονομολόγοι από τον Μπεν Μπερνάνκι [νυν διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας των ΗΠΑ ] μέχρι τον Πολ Κρούγκμαν αρχίζουν να μιλούν για τη δεκαετία του 1990 ως μια περίοδο “μεγάλης αυτοσυγκράτησης” και όταν λένε ότι οι κρισιακές τάσεις έχουν ξεπεραστεί, γνωρίζει κανείς, αν δει τα πράγματα από μαρξιστική σκοπιά, ότι δεν υπάρχει τέτοιο ενδεχόμενο. Πολύ πρόσφατα, το 2004–2005, πριν ακόμη αναλάβει ως διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας, ο Μπερνάνκι υποστήριζε ότι οι τάσεις προς την αστάθεια έχουν αμβλυνθεί και δεν συντρέχει ουδείς λόγος ανησυχίας.
Οι συμβατικοί οικονομολόγοι διατηρούν μια αντίληψη για την κοινωνία που συνοψίζεται σ΄ αυτό που θα θεωρούσαν ροπή προς την ισορροπία, δηλαδή πιστεύουν πως όταν η αγορά λειτουργεί σωστά, εντός του ορθού θεσμικού πλαισίου –το οποίο περιλαμβάνει κάποιο βαθμό ρύθμισης των συμβολαίων και των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων–, πρέπει να παράγει μια κατάσταση ισορροπίας. Έτσι, τα συμβατικά οικονομικά πάντα μιλούν για την τάση προς σύγκλιση, προς ισορροπία, και ότι η ισορροπία είναι δυνατή υπό τον όρο ότι υπάρχει σωστό μείγμα πολιτικής και δεν σημειώνεται κάτι εξωγενές που να δημιουργεί αναταράξεις στο όλο σύστημα. Εξωγενή προβλήματα θα μπορούσαν να αποκληθούν οι φυσικές καταστροφές, οι πόλεμοι, οι γεωπολιτικές συγκρούσεις και ο προστατευτισμός. Κρίση θα μπορούσε να υπάρξει λόγω αυτών των εξωγενών παραγόντων [υποστηρίζουν οι συμβατικοί οικονομολόγοι], η οποία θα ξεστράτιζε το σύστημα από το μονοπάτι της ισορροπίας, όμως η ισορροπία είναι πάντα κάτι το εφικτό.
Από μαρξιστικής σκοπιάς, η ισορροπία είναι ασυνήθης κατάσταση. Υπάρχουν πάντα δυνάμεις που μας απομακρύνουν, δυνάμεις εσωτερικές στη δυναμική του συστήματος. Έτσι, η μαρξιστική αντίληψη θα εξέταζε αυτό το ζήτημα με πολύ διαφορετικό τρόπο. Και πάλι, όμως, επανέρχομαι σ΄ αυτό που είπα προηγουμένως, πάντα πρέπει να είναι κανείς προσεκτικός, όταν εξετάζει από τη μαρξιστική σκοπιά το θέμα αυτό, και να μη λέει , “Ιδού η επόμενη κρίση και αυτή θα είναι η τελειωτική”. Αυτό που επιχειρώ στο “Αίνιγμα του Κεφαλαίου” είναι να μιλήσουμε πολύ συγκεκριμένα για το ποια είναι η φύση των εσωτερικών αντιφάσεων του καπιταλισμού και γιατί η λύση της κρίσης της δεκαετίας του 1970 δημιούργησε μια δομή που εμπεριείχε την πιθανότητα δημιουργίας κρίσης του είδους που είδαμε να ξεσπάει γύρω μας τα τελευταία δυο-τρία χρόνια. Αυτό οδηγεί στο μέγα ερώτημα: Τι είδους προσαρμογές είναι πιθανόν να συντελούνται στην καπιταλιστική δυναμική, οι οποίες μπορούν να δημιουργήσουν τα θεμέλια μιας νέας κρίσης στο μέλλον;

*Πιστεύετε ότι η τρέχουσα οικονομική κρίση αποτελεί επίσης κρίση της αστικής νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας;

–Αναμφίβολα, η νομιμοποίηση της νεοφιλελεύθερης θεωρίας αμφισβητείται. Πολλοί, που κάποτε ήταν ακλόνητοι υποστηρικτές της υπόθεσης των αποτελεσματικών αγορών, σήμερα αναγνωρίζουν το λάθος τους. Πολλοί οικονομολόγοι φαίνεται να συναινούν στο ότι, όντως, απαιτούνται πιο δυναμικές μορφές παρέμβασης στην οικονομία, προκειμένου να τερματιστεί η κρίση και να σταθεροποιηθεί το σύστημα. Τα συνήθη νεοφιλελεύθερα επιχειρήματα, τα οποία προβάλλονταν στις δεκαετίες του 1970 και 1980 ως ο τρόπος εξόδου από την κρίση, δεν μπορούν πλέον να χρησιμοποιηθούν – συμπεριλαμβανομένου, βεβαίως, του επιχειρήματος ότι η κρίση οφείλεται στα αρπακτικά συνδικάτα , στους άπληστους εργάτες και συνεπώς η εργασία δεν πρέπει να αμείβεται πολύ. Στην εποχή μας, δεν μπορεί κανείς να υποστηρίξει αυτό το επιχείρημα. Στην πραγματικότητα, το μόνο επιχείρημα που στέκει, ως προς αυτό, είναι πως οι εργαζόμενοι βρίσκονται σε αδυναμία, στις παρούσες περιστάσεις.
Βεβαίως, ιδεολογικά είναι εξαιρετικά δύσκολο να πει το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα ή η δεξιά πτέρυγα του Δημοκρατικού ότι η απάντηση είναι να ενισχυθούν και πάλι οι εργαζόμενοι στις παρούσες συνθήκες. Ένα μέρος όπου αρχίζουμε να βλέπουμε σημάδια του τι συμβαίνει είναι ασφαλώς η Κίνα. Για πρώτη φορά  επέτρεψε η κεντρική κινεζική κυβέρνηση να εξελιχθεί μια μεγάλη απεργία που δεν είχε οργανωθεί από τα συνδικάτα που καθοδηγεί το Κομμουνιστικό Κόμμα, αλλά ήταν αυθόρμητη. Είδαμε την απεργία στην εταιρεία Honda, που είχε ως αποτέλεσμα να αυξηθούν οι μισθοί κατά 30–40%. Στην εταιρεία Foxconn έγινε σύγκρουση, η οποία οδήγησε στο διπλασιασμό των μισθών. Φαίνεται πως τώρα η κινεζική κυβέρνηση ενισχύει τα δικαιώματα των εργατών, κάτι που δεν βλέπουμε σε όλον τον υπόλοιπο αναπτυγμένο καπιταλιστικό κόσμο, όπως στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ.

*Με βάση την πρακτική των κυβερνήσεων και των οικονομολόγων του κατεστημένου, τι αντικαθιστά τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία;

–Υπάρχει μια θεωρία του νεοφιλελευθερισμού που στην πραγματικότητα ουδέποτε λειτούργησε. Η Μάργκαρετ Θάτσερ επιχείρησε να την εφαρμόσει και απέτυχε μέσα σε τρία-τέσσερα χρόνια. Υπάρχει επίσης μια πραγματιστική μορφή νεοφιλελευθερισμού, η οποία μονίμως υπερασπίζεται τις ελεύθερες αγορές και την παύση της κρατικής παρέμβασης στην οικονομία. Στην πράξη, όμως, αυτό σήμαινε υποστήριξη προς τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Στη μεξικανική κρίση χρέους π.χ., το υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ και το αναζωογονημένο ΔΝΤ έσωσαν το Μεξικό, προκειμένου να σώσουν τους τραπεζίτες της Νέας Υόρκης. Εκείνο που συνέβη λοιπόν ήταν η εισαγωγή του ηθικού κινδύνου στο σύστημα. Το βασικό στοιχείο αυτού του τελευταίου είναι ότι σε κάθε περίπτωση αποφασίζεται να διασώζονται τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα με κάθε κόστος. Αυτό δεν είναι διόλου συμβατό με τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία. Η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, η καθαρή ιδεολογία, θα έλεγε: “Όπως έστρωσες, θα κοιμηθείς. Αν κάνεις μια κακή επένδυση και χρεοκοπήσεις, τόσο το χειρότερο”. Αυτή τη στιγμή εκείνο που βλέπουμε είναι πως η επίσημη ιδεολογία, που θέλει να κρατήσει το κράτος μακριά από οτιδήποτε, έχει πρόβλημα, εφόσον η πολιτική εξουσία υιοθετεί ανοιχτά την απαίτηση να σωθούν τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα εις βάρος του πληθυσμού. Φαίνεται ότι διεξάγεται κάποια πάλη γύρω απ΄ αυτό το ζήτημα, επειδή τόσο στα δεξιά όσο και στα αριστερά του πολιτικού φάσματος υπάρχουν άνθρωποι που δεν συμφωνούν μ΄ αυτό.
Όπως το βλέπω αυτή τη στιγμή, δεν υπάρχει η πρόθεση οποιασδήποτε αλλαγής αυτής της θέσης, δηλαδή ότι αυτό είναι που πρέπει να γίνει. Όμως, το πρόβλημα που προκύπτει είναι ότι έτσι μετατοπίζουν την κρίση. Και πάλι, μία από τις θέσεις, που για μένα είναι πολύ σημαντικές, στο “Αίνιγμα του Κεφαλαίου” αφορά το ότι το κεφάλαιο δεν ξεπερνά τις κρισιακές τάσεις του , αλλά τις ανακυκλώνει. Δόθηκε μεν κάποια λύση στο θέμα της τραπεζικής κρίσης, αλλά τώρα προέκυψε η κρίση των κρατικών χρεών, των οικονομικών των κρατών. Το βλέπετε αυτό βεβαίως στη Νότια Ευρώπη, στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Πορτογαλία. Δημοσιονομική κρίση υπάρχει και στο εσωτερικό των ΗΠΑ, με τη σοβαρή δυσκολία που έχει η Καλιφόρνια π.χ., η οποία διατηρεί έναν από τους μεγαλύτερους κρατικούς προϋπολογισμούς στον κόσμο. Έτσι, η κρίση μετατοπίστηκε από τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα στα δημόσια οικονομικά. Υπάρχει λοιπόν ένα μεγάλο ερώτημα, πώς θα αντιμετωπιστεί αυτή η κατάσταση, και αυτό είναι το κύριο ζήτημα της ημερήσιας διάταξης τούτη τη στιγμή. Ενώ το περασμένο έτος το ζήτημα ήταν πώς θα σταθεροποιηθούν οι τράπεζες, τώρα είναι πώς θα σταθεροποιηθούν τα δημόσια οικονομικά και αυτό είναι ένα πρόβλημα που δεν πρόκειται να λυθεί εύκολα. Θα απασχολεί τα επόμενα δέκα ή δεκαπέντε χρόνια.
Παράλληλα μ΄ αυτό, όσο επιχειρούν να σταθεροποιήσουν τα δημόσια οικονομικά μέσω της λιτότητας θα διατηρούν υψηλή ανεργία. Αυτό είναι το ζήτημα που εμφανίζεται τώρα, μετατόπισαν την κρίση από τις τράπεζες στα δημόσια οικονομικά και στη συνέχεια στο λαό με τη μορφή της λιτότητας και της ανεργίας. Συνεπώς, το μείζον ερώτημα είναι, πώς θα αντιδράσει ο λαός; Βλέπουμε την αντίδρασή του σε κάποιο βαθμό με τις απεργίες στην Ελλάδα και στην Ισπανία, καθώς και με τον αναβρασμό που υπάρχει στα πανεπιστήμια της Καλιφόρνιας, όπου αρχίζει να οικοδομείται λαϊκή αντίσταση εναντίον του τρόπου με τον οποίο σταθεροποιούνται τα δημόσια οικονομικά εις βάρος του λαού. Βεβαίως, τα δημόσια οικονομικά περιήλθαν σε χαοτική κατάσταση, επειδή σταθεροποίησαν τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, ένα είδος αλυσιδωτού φαινομένου. Συνεπώς, το πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα εξαρτάται κατά τη γνώμη μου από το πώς θα εξελιχθεί ο ταξικός αγώνας. Θα είναι ένας ταξικός αγώνας έναντι ενός κρατικού μηχανισμού και μιας κρατικής εξουσίας που λένε, “Εσείς πρέπει να πληρώσετε το κόστος της κρίσης”, ενώ πολλοί άνθρωποι λένε “Όχι δεν πρέπει να πληρώσουμε εμείς το κόστος της κρίσης. Πρέπει να το πληρώσουν οι τραπεζίτες, οι χρηματιστές και οι ανώτερες τάξεις”, οι περισσότεροι –κάποιοι βέβαια έχουν πληγεί– από τους οποίους βγήκαν, μέχρι στιγμής, αλώβητοι από την κρίση. Έτσι θα δούμε να εξελίσσεται αυτή η δυναμική του ταξικού αγώνα.

*Όπως αναφέρατε, εδώ, στις ΗΠΑ, και στην Ευρώπη εφαρμόζονται μέτρα λιτότητας. Πιστεύετε ότι αυτά τα μέτρα θα δώσουν λύση στην κρίση;

–Τα μέτρα λιτότητας θα μπορούσαν να βοηθήσουν στο ξεπέρασμα της δημοσιονομικής κρίσης του κράτους, αλλά θα επαναληφθεί αυτό που έγινε με τη δημοσιονομική κρίση που προέκυψε από τη λύση της κρίσης των τραπεζών. Το ερώτημα είναι λοιπόν: Τι είδους κρίση θα προκληθεί απ΄ αυτά τα μέτρα; Κρίση ανεργίας, βεβαίως. Εάν τα κράτη εφαρμόσουν μέτρα λιτότητας –όπως ο Κάμερον στη Βρετανία που μιλά για μεγάλες περικοπές– αυτά θα προκαλέσουν μεγάλη ανεργία. Στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης το θέμα συζήτησης είναι οι μεγάλες περικοπές του προϋπολογισμού και η μαζική ανεργία που θα προκληθεί στον δημόσιο τομέα. Θα εξαπολυθεί στη συνέχεια ένας μεγάλος αγώνας μεταξύ του κράτους και των συνδικάτων του δημόσιου τομέα ιδίως . Έτσι είναι πιθανόν να δούμε, όπως είδαμε στην Ελλάδα και στην Ισπανία, έναν εκτεταμένο αγώνα, επειδή η κρίση μεταφέρεται σε άλλο χώρο, και αυτό μας επαναφέρει στη θέση μου ότι οι κρίσεις δεν λύνονται, απλά μετατοπίζονται από τη μια σφαίρα στην άλλη.

*Πώς βλέπετε την αντίδραση της Αριστεράς στις περικοπές του προϋπολογισμού και ποιο δρόμο πιστεύετε ότι θα έπρεπε να ακολουθήσει η Αριστερά για να προχωρήσει μπροστά;

–Εξαρτάται από το τι αποκαλείτε Αριστερά. Υπάρχουν πολλές ομαδοποιήσεις στην Αριστερά που δυσανασχετούν μ΄ αυτή την κατάσταση, αλλά δεν βλέπω μια ενιαία ανάλυση της Αριστεράς σχετικά με τη φύση του προβλήματος. Βλέπω πολλά είδη λύσεων και διαφορετικές διατάξεις οργάνωσης. Έτσι νομίζω ότι η Αριστερά δεν αντιδρά με ενιαίο τρόπο. Πιστεύω ότι τώρα, στο βαθμό που η κρίση μετατοπίζεται προς τα συνδικάτα του δημόσιου τομέα, είναι πιθανόν να δούμε πιο κλασικές μορφές ταξικού αγώνα ως αντίδραση έναντι της κατάστασης από ό,τι συνέβη όταν η κρίση έδρευε στο τραπεζικό σύστημα. Αυτό θα οδηγήσει στη σύγκλιση πολλών δυνάμεων της Αριστεράς γύρω από την ιδέα ότι πρέπει να προστατεύσουμε τον πληθυσμό γενικά έναντι των μέτρων λιτότητας που προέρχονται από το κράτος.
Θεωρώ ότι οι αντικειμενικές συνθήκες υπό τις οποίες εξελίσσεται η κρίση είναι πιθανόν να οδηγήσουν σε πιο ενοποιημένη πολιτική μέσα στην Αριστερά, ωστόσο υπάρχουν πολλές διαφορετικές ομαδοποιήσεις. Μερικές φορές μπλέκω σε μπελάδες που το λέω αυτό, αλλά επί παραδείγματι ο αναρχικός αυτονομιστικός χώρος δεν θέλει να πάρει την κρατική εξουσία και δεν πιστεύει στην κατάληψη της κρατικής εξουσίας, αν και τώρα σημειώνονται κάποιες μετατοπίσεις μεταξύ των σημαντικών θεωρητικών αυτού του χώρου. Θεώρησα ενδιαφέρον στοιχείο το ότι στο τελευταίο βιβλίο τους οι Χαρντ και Νέγκρι δεν εξέφρασαν αντίθεση στην κατάληψη της κρατικής εξουσίας, κάτι πολύ ασυνήθιστο γι΄ αυτό το χώρο, έτσι ίσως αυτή η ιδέα μπορεί να μεταβληθεί. Πιστεύω ότι οι κλασικοί αριστεροί σχηματισμοί, και δεν μιλώ για τη σοσιαλδημοκρατία, μιλώ κυρίως για τους μαρξιστικούς και κομμουνιστικούς σχηματισμούς, έχουν πρόβλημα. Θα το παρουσιάσω εδώ χονδροειδώς. Δεν πιστεύω ότι φέρνει αποτελέσματα η ιδέα τους για τον εργοστασιακό εργάτη ως τον πρωτοπόρο προλετάριο που θα κάνει την επανάσταση. Δεν πιστεύω πραγματικά ότι αυτή η ιδέα απέδωσε ποτέ πολύ καλά αποτελέσματα. Πρέπει κανείς να διαμορφώσει μια ευρύτερη έννοια συμμαχίας δυνάμεων εντός της οποίας το συμβατικό προλεταριάτο αποτελεί σημαντικό στοιχείο, αλλά όχι αναγκαία ένα στοιχείο που παίζει ρόλο ηγεσίας.
Μια δομή ηγεσίας πρέπει να αναπτυχθεί γύρω από όλους τους ανθρώπους που συμμετέχουν. Επί παραδείγματι, ένας από τομείς ενδιαφερόντων μου θα ήταν εκείνοι οι άνθρωποι που εμπλέκονται στη δημιουργία της αστικοποίησης, οι άνθρωποι που δημιουργούν πόλεις και οι άνθρωποι που παράγουν τη ζωή της πόλης. Τούτη τη στιγμή, στο βαθμό που ο αγώνας θα διεξαχθεί πιθανώς ανάμεσα στους εργαζόμενους του δημόσιου τομέα και στον κρατικό μηχανισμό, θα είναι μια ειδική μορφή αγώνα που δεν βασίζεται στα εργοστάσια. Τα συνδικάτα των καθηγητών και αυτού του είδους οι ομάδες πιθανώς θα ωθηθούν να αναλάβουν έναν πιο πρωτοποριακό ρόλο. Νομίζω λοιπόν ότι οι αριστερές οργανώσεις χρειάζεται να αναρωτηθούν ποιοι θα παίξουν, πιθανώς, το ρόλο της πρωτοπορίας στην τρέχουσα κατάσταση και τι πολιτική θα έπρεπε να διαμορφωθεί σε σχέση με τις κυβερνήσεις των Πολιτειών, όπως και με τις εταιρείες.

*Ο μαρξισμός πάντα είχε να κάνει τόσο με την εξήγηση όσο και με την αλλαγή της κοινωνίας. Ποιος, κατά τη γνώμη σας, είναι ο ρόλος που πρέπει να παίξει ο μαρξισμός στην οικοδόμηση μιας νέας αντίστασης με στόχο το μετασχηματισμό της κοινωνίας;

–Θεωρώ ότι παίζει βασικό ρόλο. Από τη δική μου οπτική γωνία, η αποτυχία των άλλων μορφών κατανόησης της πολιτικής οικονομίας είναι πλέον τόσο φανερή που υπάρχει σήμερα η δυνατότητα να προωθηθεί πραγματικά σθεναρά μια πιο σαφής μαρξική αντίληψη για το πώς λειτουργεί η πολιτική οικονομία, συνεπώς θεωρώ ότι σ΄ αυτό το επίπεδο κριτικής ο μαρξισμός έχει να παίξει πολύ σημαντικό ρόλο. Πιστεύω επίσης ότι η ιστορία του μαρξισμού και η εποικοδομητική πλευρά του αποτελούν συλλογική μνήμη  που μπορεί να ανασυρθεί πολιτικά, και πρέπει να το πούμε ευθέως: ο βαθμός του βιοτικού επιπέδου που είχαμε επιτύχει τη δεκαετία του 1970 σχετιζόταν με τη δυναμική του ταξικού αγώνα όπως εξελίχθηκε μετά το 1917, ακόμη και σ΄ αυτή τη χώρα [τις ΗΠΑ] κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930. Λέγεται από κάποιους ότι ο μαρξισμός απέτυχε – ε, λοιπόν, δεν απέτυχε. Στην πραγματικότητα έπαιξε πολύ εποικοδομητικό ρόλο. Ταυτόχρονα, όσοι κινούμαστε στο πλαίσιο του μαρξισμού οφείλουμε επίσης να κοιτάξουμε πίσω και να είμαστε πολύ επικριτικοί σε αυτές που θεωρούμε πολύ συντηρητικές, μάλλον δογματικές αντιλήψεις για τον κόσμο.
Επί παραδείγματι, δεν μπορούμε να ανατρέχουμε και να παραθέτουμε τον Λένιν σαν να είναι αυτό μια λύση, κατά κάποιον τρόπο. Ο καλός μαρξιστής αυτό που κάνει είναι να εξετάζει τη συμβατική κατάσταση και να την αναλύει συνεχώς, δοθείσης της μεθόδου του Μαρξ [που τον  προτρέπει] να προσπαθεί και να κατανοεί τη δυναμική της κατάστασης και συνεπώς να παρεμβαίνει με τρόπο που να οδηγεί την κοινωνία σε πιο δημοκρατικές και εξισωτικές λύσεις και τελικά σε λύσεις που είναι εντελώς αντικαπιταλιστικές. Πιστεύω ότι ο μαρξισμός ως επαναστατική θεωρία και ως επαναστατική πράξη έχει να διδάξει πολλά. Υπάρχει μια θαυμάσια ιστορική καταγραφή, αλλά πρέπει να προσεγγίσουμε με κριτικό τρόπο το τι κάναμε λάθος και τι σωστά, και γι΄ αυτό πιστεύω ότι τούτη η στιγμή είναι εξαιρετική για να παρουσιάσουμε ξανά , αν θέλετε, τη μαρξική επιχειρηματολογία, νομίζω μάλιστα ότι πολύ περισσότερος κόσμος είναι πρόθυμος να ακούσει. Υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα δημοσκόπηση του Pew Research Center που αναφέρει ότι μόνο το 43% των ανθρώπων της χώρας πιστεύει πραγματικά ότι ο καπιταλισμός είναι καλός και νομίζω ότι ειδικά ανάμεσα στη νεότερη ηλικιακά ομάδα , των 18-30 ετών, το 43% πιστεύει ότι ο σοσιαλισμός ήταν καλύτερος. Έτσι, ακόμη και σ΄ αυτή τη χώρα, οι όμοιοι του Γκλεν Μπεκ [δεξιός θρησκευόμενος λαϊκιστής, επιχειρηματίας των MME, που τον έχει φέρει στον κοινωνικό αφρό το ακραία συντηρητικό κίνημα του Tea Party] έχουν αναστατωθεί ακριβώς εξαιτίας μιας αθόρυβης, αλλά δραστικής μεταβολής στον τρόπο του σκέπτεσθαι, μιας μεταβολής που βρίσκεται υπό εξέλιξη, και αυτό μπορούμε να το υποστηρίξουμε με επιχειρήματα. Η δική μου συμβολή ήταν να γράψω το “Αίνιγμα του Κεφαλαίου” που είναι προσιτό στον κόσμο, έτσι ώστε μπορεί να σχηματίσει μια αντίληψη για το ποια είναι η μαρξική επιχειρηματολογία, χωρίς να είναι πολύ δογματικό ή αλαζονικό σχετικά μ΄ αυτή. Αυτή πιστεύω ότι είναι η κατάστασή μας τούτη τη συγκεκριμένη στιγμή.

http://wp.me/pPn6Y-2yh

Advertisements

16 thoughts on “Μια μαρξιστική ερμηνεία της κρίσης

  1. Τώρα που ψιλοσυνήλθα από τα δηλητήρια που μου πασάρατε, να πω ότι εμένα πάλι δεν μου πολυαρέσει ρε παιδιά…

      1. Σ’ ευχαριστώ Iguana.
        Τελευταίως ούτε καν αυτό δεν μου λένε…

  2. …ο πιό νηφάλιος από τους μαρξιστες της εποχής μας (εκτός από κορυφαίος δάσκαλος στο αστικό γίγνεσθαι…)

    1. Δηλαδή να υποθέσω ότι “δεν μπορούμε να ανατρέχουμε και να παραθέτουμε τον Λένιν”;

  3. χμμ, ούτε εμένα μου αρέσει. Οκ να αφήσουμε τον Λένιν? Και ποιον να πιάσουμε?
    Η ανάγκη ανανέωσης του μαρξισμού δεν θα γίνεις πετώντας ότι καλό υπάρχει στην θεωρητική παρακαταθήκη του.

    Το κείμενο κάνει μερικές ενδιαφέρουσες επισημάνσεις (όπως πχ για την κεντρικότητα της αντίφασης ανάμεσα στην διπλή φύση της εργασίας και κάθε εμπορεύματος) μαζί με πολλά μεταμοντέρνα κλισέ χιλιοπαιγμένα εδώ και δεκαετίες για το τέλος του προλεταριάτου, τα νέα υποκείμενα – τα οποία ακόμη να “υποκειμενοποιηθούν¨ να ξεσηκωθούν δηαλδή και να παίξουν αν μπορούν τον ρόλο που διάφοροι αναλυτές τους δίνουν. κλπ κλπ

    Έπειτα νομίζω ότι αντιμετωπίζει την κρίση με κουτάκια:

    μια κρίση τραπεζική, μετά μια κρίση του δημοσίου τομέα, μετά μια άλλη κλπ κλπ
    μια σειρά δηλαδή από διαδεχόμενες κρίσεις που δεν εξηγείται έτσι η μετάβαση από την μία στην άλλη. Και τελικά μια γραμμική αντίληψη αιωνίως ανατροφοδοτούμενου κρισιακού καπιταλισμού (
    κατα το “η κρίση βαθαίνει” συνέχεια από το 1950 που χαρακτηρίζει έως πρόσφατα την ανάλυση του ΚΚΕ, χωρίς σκαμπανεβάσματα, ασυνέχειες, βίαους σπασμούς μπρος και πίσω).

    τεσπα, δεν έχω διαβάσει και πολλά δικά του, θα τον ψάξω λίγο, αλλα η πρώτη εντύπωση μου είναι αρνητική.

  4. Ας συνεχίζω λοιπόν αυτό που ξέρω καλά: Να τρολάρω.

    Προσωπικά δεν έχω διαβάσει κανένα από τα 2 βιβλία του, που όπως είδα έχουν κυκλοφορήσει στην Ελλάδα. Κρίνω λοιπόν κυρίως αυτό που βλέπω εδώ, που φυσικά μπορεί να είναι μερικό ή μη αντιπροσωπευτικό, όμως αυτό κρίνω.

    Κάποιες δικές μου παρατηρήσεις:
    1. “Υπάρχει ένα ανέκδοτο για τους μαρξιστές, λέγεται ότι προέβλεψαν σωστά τις τελευταίες δώδεκα από τις τελευταίες τρεις κρίσεις. Συνεπώς, πρέπει να είναι κανείς προσεκτικός όταν λέει πως μια αντίφαση πρόκειται να πάρει εκρηκτικές διαστάσεις κρίσης ή ότι αυτή η κρίση πρόκειται να είναι η τελειωτική.”

    Δική μου άποψη είναι ότι είναι εντελώς διαφορετικός ο τρόπος που βλέπει την κρίση ο μαρξισμός από ένα καπιταλιστή. Ο καπιταλιστής σκέφτεται με βάση την τσέπη του: Όταν χάνει λεφτά (π.χ. με ένα κραχ στο χρηματιστήριο) τότε γι αυτόν έρχεται/υπάρχει η κρίση. Όταν βλέπει γύρω του χρεοκοπίες, όταν βλέπει οι πωλήσεις να πέφτουν κλπ. τότε “βιώνει” την κρίση.
    Σε κάθε άλλη περίπτωση όμως είναι “ήσυχος”. Χέστηκε αν τα κέρδη του προέρχονται επειδή ένας άνεργος δανείστηκε 30.000 δολάρια απ’ το πουθενά ή αν επειδή με το καινούριο ασφαλιστικό μειώνονται οι εργοδοτικές εισφορές κλπ. κλπ. Σημασία γι αυτόν έχει το αν αυξάνεται το κέρδος του.

    Γι αυτόν λοιπόν είναι χρήσιμο κάποιος να του πει το “πότε”.
    “Πότε” θα χάσει λεφτά, “πότε” κινδυνεύει να βρεθεί ξεκρέμαστος από χρηματοδότηση κλπ.
    Γι αυτό και κάνει “πλάκα” με τους μαρξιστές:
    “Τι να το κάνω εγώ παλικάρια να μου λέτε για κρίση, άμα δεν μου πείτε πότε θα χάσω τα λεφτουδάκια μου; Εσείς μια ζωή για κρίση μιλάτε αλλά εγώ μια φορά στα 5 χρόνια έχω χάσει πολλά λεφτά!”
    Έχει ένα δίκιο από πλευράς του.

    Όμως η έννοια της κρίσης για το μαρξισμό δεν είναι ίδια. Η κρίση για την μαρξιστική αντίληψη δεν είναι “μια στιγμή”: Η στιγμή του κραχ, η στιγμή που ανακοινώνεται η χρεοκοπία, η στιγμή που ανακοινώνεται η πτώση των κερδών.
    Η κρίση για το μαρξισμό είναι μια διαδικασία, ένα προτσές, όχι μία πρόβλεψη τύπου μάντη που ΟΥΤΕ οι αστοί οικονομολόγοι μπορούν να κάνουν παρόλο που είναι κυριολεκτικά στοχοπροσηλωμένοι σε αυτό, αφού αυτό όπως είπαμε ενδιαφέρει τα αφεντικά τους!

    Ας μιλήσουμε λίγο για την κρίση:
    Η κρίση λοιπόν για το σύστημα φαίνεται να ξεκίνησε όντως γύρω στις αρχές του ’70. Εκεί μάλλον τα “καύσιμα” του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου και του ψυχρού πολέμου που ακολούθησε φαίνονταν ν’ αρχίζουν να εξαντλούνται. Εκεί λοιπόν αρχίζουν και οι πρώτες παρεμβάσεις. Το πρώτο νεοφιλελεύθερο πείραμα ξεκινά στην χούντα του Πινοσέτ και σταδιακά εξαπλώνεται παγκοσμίως, δημιουργώντας την νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, που μετά την πτώση του ανατολικού μπλοκ αποκτά κυρίαρχα και καθολικά χαρακτηριστικά. Όμως ΔΕΝ αποτέλεσε μια αυθόρμητη τάση της αγοράς όπως παρουσιάστηκε.
    Έγινε μέσα από συγκεκριμένες επιλογές.

    Όπως λέει και το (πραγματικά πολύ καλό) βιβλίο “Η παγκοσμιοποίηση χωρίς μάσκα”:
    “Οι υποστηρικτές της (νεοφιλελεύθερης) παγκοσμιοποίησης…παρενέβησαν έντονα για να φέρουν τα αποτελέσματα που επεδίωκαν. Ο ενεργητικός αυτός ρόλος περιελάμβανε την άμεση στρατιωτική επέμβαση, ιδεολογικό και πολιτιστικό βομβαρδισμό, εξοπλιστικούς ανταγωνισμούς και πολιτικές συμμαχίες με το Βατικανό και διάφορα φιλανθρωπικά ιδρύματα.”
    …..
    “Το έθνος-κράτος όχι μόνο δεν αποδυναμώθηκε από την παγκοσμιοποίηση, αλλά αποτέλεσε ουσιαστικό υποστηρικτή της διάδοσης του μηνύματός της. Τα ιμπεριαλιστικά καθεστώτα με την επιρροή τους προς το ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τράπεζα, ενέκριναν δάνεια και πιστώσεις υπό όρους για τις αποκαλούμενες “οικονομικές μεταρρυθμίσεις”, ΕΠΙΒΑΛΛΟΝΤΑΣ έτσι μια ενιαία πολιτική παγκοσμιοποίησης”
    ….
    “…η πολιτική παρέμβαση του έθνους κράτους με την μορφή της οικονομικής “βοήθειας” προς επενδυτές από το εξωτερικό με “δυσχέρειες”, κερδοσκόπους και πολυεθνικές εταιρίες επισημαίνει τον ΣΥΝΕΧΗ ρόλο της πολιτικής στην διατήρηση της τάσης της παγκοσμιοποίησης προς την κρίση.”
    ….
    “…όσο περισσότερο αυξάνουν τα κεφάλαια εντός των συνόρων των εθνών κρατών, τόσο μικρότερα είναι τα ποσοστά κέρδους, καθώς περισσότερα κεφάλαια αναλαμβάνουν μικρότερα μερίδια στην αγορά. Μια ριζοσπαστική λύση θα μπορούσε να είναι η αλλαγή στην ταξική δομή και να αυξηθεί η ζήτηση, αλλά αυτό ταυτόχρονα θα επιδεινωνε το πρόβλημα των μειωμένων ποσοστών κέρδους. Η λύση που ακολουθήθηκε ήταν να καταργηθούν οι εσωτερικοί περιορισμοί στις κινήσεις προς τις ξένες αγορές, με στόχο την μείωση του εγχώριου κόστους μακροπρόθεσμα. Οι τάξεις της παγκοσμιοποίησης αντιμετωπίζουν την μάζα των εγχώριων παραγωγών εν μέρει ως κόστος και όχι απλώς ως αγορά. Η παγκοσμιοποίηση αποτέλεσε μια λύση στην κρίση υπερσυσσώρευσης με όρους αποδεκτούς από την επενδυτική τάξη”

    Βλέπουμε λοιπόν ότι μία οπτική (με την οποία εγώ συμφωνώ) είναι ότι
    1. Η παγκοσμιοποίηση μπήκε από την αρχή σε συνάρτηση με τον νεοφιλελευθερισμό (η παγκοσμιοποίηση είχε νεοφιλελεύθερο χαρακτήρα, δεν ήταν μια “ουδέτερη” διαδικασία)
    2. Ήταν μια απάντηση από την πλευρά του διεθνούς ιμπεριαλιστικού κεφαλαίου απέναντι στην κρίση υπερσυσσώρευσης που ήδη χτύπησε την πόρτα του συστήματος από την δεκαετία του 70, πράγμα που οδηγεί στο τρίτο
    3. ΔΕΝ αποτέλεσε μια “αυθόρμητη τάση” και πολύ περισσότερο μια “αυθόρμητη” διαδικασία του καπιταλιστικού συστήματος

    Από τις αρχές του ’70 λοιπόν και μετά το σύστημα επιχειρεί συνέχεια να ξεπεράσει την κρίση του, ουσιαστικά τρώγοντας τις σάρκες του (με ιδιωτικοποιήσεις, ανεξέλεγκτες πιστώσεις, χρηματιστηριακά παιχνίδια, λογιστικά τερτίπια κλπ.) και στην πραγματικότητα μετακυλώντας την κρίση στους εργαζόμενους.
    Αν λοιπόν τα κέρδη δεν δείχνουν μια σταθερή πτώση, αλλά δείχνουν και περιόδους πιθανά εξωφρενικής ανόδου, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει η κρίση ούτε ότι δεν ισχύει ο νόμος της πτωτικής τάσης του κέρδους: Σημαίνει ότι με ΠΟΛΙΤΙΚΟ τρόπο και με ΑΠΡΟΚΑΛΥΠΤΕΣ ΚΡΑΤΙΚΕΣ παρεμβάσεις προσπαθούν να πισωγυρίσουν την ιστορία, προσπαθούν να αποφύγουν το αναπόφευκτο: Την μείωση των κερδών τους, την κρίση με χαρακτηριστικά κατάρρευσης.

    Κι εδώ μπαίνει ένα ερώτημα από άλλη κουβέντα: Το αναπόφευκτο είναι επίσης και ο σοσιαλισμός;
    Μακροπρόθεσμα πιστεύω ναι.
    Όμως για να γίνει πρέπει να υπάρξει παρέμβαση του λαϊκού κινήματος. Αν αυτή δεν γίνει, το “αναπόφευκτο” θα πηγαίνει όλο και πιο μακριά, αφού ο πόλεμος φαίνεται πάντα να αποτελεί την ΤΕΛΙΚΗ “δημιουργική καταστροφή” του ιμπεριαλισμού, που θα ανοίγει τον ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ νέο οικονομικό κύκλο, κι όχι αυτούς που δημιουργούν τεχνητά οι αστοί με τις νέες τεχνολογίες, την πράσινη ανάπτυξη και άλλες προσωρινές αλχημείες.

    Με βάση τα παραπάνω λοιπόν οι μαρξιστές ΔΕΝ πρέπει να είναι…”προσεκτικοί” όπως λέει ο Χάρβεϋ. Απλά θα πρέπει να ενημερώσουν τους αστούς οικονομολόγους ότι γι αυτούς “κρίση” σημαίνει ΑΛΛΟ πράγμα, που συνδέεται μεν με το δικό τους (αφού έχει κι αυτή σαν βάση την οικονομία) αλλά ΔΕΝ ενδιαφέρεται ούτε έχει ως στόχο να…σώσει την τσέπη τους!

    2. “Αναμφίβολα, η νομιμοποίηση της νεοφιλελεύθερης θεωρίας αμφισβητείται. Πολλοί, που κάποτε ήταν ακλόνητοι υποστηρικτές της υπόθεσης των αποτελεσματικών αγορών, σήμερα αναγνωρίζουν το λάθος τους. Πολλοί οικονομολόγοι φαίνεται να συναινούν στο ότι, όντως, απαιτούνται πιο δυναμικές μορφές παρέμβασης στην οικονομία, προκειμένου να τερματιστεί η κρίση και να σταθεροποιηθεί το σύστημα.”

    Εδώ φαίνεται ο Χάρβεϋ να υιοθετεί κάτι που, όπως είπα και πριν, ΔΕΝ ισχύει:
    Ότι δηλαδή όντως νεοφιλελευθερισμός σημαίνει μείωση των παρεμβάσεων και μια ορισμένη “παθητικοποίηση” του κράτους. Όπως είπα και πρίν αυτό δεν ισχύει σε ΚΑΜΙΑ περίπτωση. ΠΟΥΘΕΝΑ το κράτος όχι μόνο δεν έγινε πιο…”ανίσχυρο” αλλά και δεν σταμάτησε ΚΑΝ την παρέμβασή του στην οικονομία. Άλλο “αλλάζει” η παρέμβαση και άλλο “σταματά” η παρέμβαση. Και σταμάτημα δεν υπήρξε Π-Ο-Τ-Ε. Ίσα-ίσα που το κράτος έγινε κυριολεκτικά το μακρύ χερι των πολυεθνικών/τραπεζιτών και οι πρόεδροι/πρωθυπουργοί οι…πλασιέ τους!!

    Αυτό άλλωστε το δέχεται και ο ίδιος όταν παρακάτω λέει
    “Υπάρχει μια θεωρία του νεοφιλελευθερισμού που στην πραγματικότητα ουδέποτε λειτούργησε.”
    Όμως αντί να προχωρήσει αυτή την σκέψη και να αποκαλύψει το ΣΥΝΕΙΔΗΤΟ ψέμα/σχέδιο, αυτός συγκρούεται με ένα φανταστικό νεοφιλελευθερισμό, τον οποίο κατηγορεί ότι “απέτυχε μέσα σε τρία-τέσσερα χρόνια”, ενώ όλοι φαντάζομαι ότι βλέπουμε ότι το σύστημα αυτό μια χαρά επιβιώνει στην Αγγλία τα τελευταία…30 χρόνια!!
    Φαίνεται σα να επιλέγει να συγκρουστεί με το φαντασιακό της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας και όχι με τον πραγματικό νεοφιλελευθερισμό…

    3. “Τούτη τη στιγμή, στο βαθμό που ο αγώνας θα διεξαχθεί πιθανώς ανάμεσα στους εργαζόμενους του δημόσιου τομέα και στον κρατικό μηχανισμό, θα είναι μια ειδική μορφή αγώνα που δεν βασίζεται στα εργοστάσια. Τα συνδικάτα των καθηγητών και αυτού του είδους οι ομάδες πιθανώς θα ωθηθούν να αναλάβουν έναν πιο πρωτοποριακό ρόλο. Νομίζω λοιπόν ότι οι αριστερές οργανώσεις χρειάζεται να αναρωτηθούν ποιοι θα παίξουν, πιθανώς, το ρόλο της πρωτοπορίας στην τρέχουσα κατάσταση…”

    Πιστεύω ότι αντιμετωπίζει λίγο τυχοδιωκτικά το θέμα του επαναστατικού υποκειμένου. Γιατί είναι ΑΛΛΟ πράγμα το ποιός κλάδος ή γεγονός μπορεί να παίξει το ρόλο της “σπίθας που θα βάλει φωτιά στον καμπο” και άλλο η γενικότερη αντίληψη περί επαναστατικού υποκειμένου. Φωτιά στον κάμπο μπορεί να βάλει κι ένα τυχαίο επεισόδιο όπως αυτό του Μάη του ’68!Όμως δεν μας ενδιαφέρει μόνο η “φωτιά”, αλλά και το μετά.
    Και κατά τη γνώμη μου χωρις “πρωτοπόρους προλετάριους” (για να χρησιμοποιήσω την έκφρασή του) σοσιαλιστική κοινωνία δεν υπάρχει. Ακόμη λοιπόν κι αν δεν υπάρχουν θα πρέπει να τους “κατασκευάσουμε”. Δεν είναι τυχαίο που στην Ελλάδα όλοι δεχόμαστε ότι ένα από τα βασικά της προβλήματα είναι η ίδια η παραγωγή, η ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ ουσιαστικά παραγωγής, που σε συνδυασμό με την αποδιάρθρωση του αγροτικού τομέα δημιουργεί μια χώρα-προτεκτοράτο…

    4. “Επί παραδείγματι, δεν μπορούμε να ανατρέχουμε και να παραθέτουμε τον Λένιν σαν να είναι αυτό μια λύση, κατά κάποιον τρόπο.”

    Εδώ απλά θα αντικαταστήσω ένα όνομα:
    “Επί παραδείγματι, δεν μπορούμε να ανατρέχουμε και να παραθέτουμε τον Μαρξ σαν να είναι αυτό μια λύση, κατά κάποιον τρόπο.”
    Συμφωνείτε;

    1. Η διαφωνίες που προβάλλεις κατα τη γνωμη μου ειναι υπερδιογκωμένες και σε μεγάλο βαθμό τεχνητές (αυτό που λέμε διαφωνία για τη διαφωνία). Τσεκαρε το μικρό animation και πες μου τι τόσο διαφορετικό λέτε για την ερμηνεία του καπιταλισμού…

      1. Iguana με κουράζει πολύ αυτό που μου έβαλες. Αν θέλεις πες το μου με λόγια.

        Δεύτερον, δεν έχω κανένα “προηγούμενο” με τον τύπο ώστε να μπαίνω στην διαδικασία να δημιουργώ διαφωνίες. Είπα από την αρχή ότι δεν έχω διαβάσει κάποιο βιβλίο του και κρίνω από τις εντυπώσεις που μου δημιούργησε εδώ.
        Λάθος εντύπωση μπορεί, τεχνητή διαφωνία δεν το βλέπω.

      2. οκ απλα επειδη τον έχω διαβασει, η προσεγγιση του για τις κρίσεις είναι πολύ κοντά στις δικές σου. Δεν έχω χρόνο για μεγάλο σχολιο για αυτό και σου έβαλα το βιντεακι! Later….

      3. Iguana δεν σε ξέχασα. Περιμένω να μου πεις που διαφωνείς και γιατί (από ενδιαφέρον, όχι από διάθεση κόντρας)

        Υγ: Για να δεις τις καλές μου προθέσεις, πήρα το βιβλίο του “Ο νέος ιμπεριαλισμός”. Ελπίζω σε κάποιες μέρες να μπορώ να έχω πιο ολοκληρωμένη άποψη για τα κινούμενα σχέδια…. 😉

  5. Η διαφωνίες που προβάλλεις κατα τη γνωμη μου ειναι υπερδιογκωμένες και σε μεγάλο βαθμό τεχνητές (αυτό που λέμε διαφωνία για τη διαφωνία). Τσεκαρε το μικρό animation και πες μου τι τόσο διαφορετικό λέτε για την ερμηνεία του καπιταλισμού…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s